Historia Sądu

Lublin od najdawniejszych czasów był znaczącym ośrodkiem wymiaru sprawiedliwości. W okresie Rzeczpospolitej Obojga Narodów jego rola jeszcze wzrosła. Był stolicą szlacheckiej Temidy, gdyż od 1578 r. tutaj odbywały się sesje Trybunału Głównego Koronnego. W następstwie zaborów i upadku państwa polskiego jego pozycja nieco podupadła. Jednakże, czy to pod panowaniem austriackim, czy w czasach Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Polskiego, miasto zawsze pozostawało siedzibą sądów wyższych instancji.

I. U progu niepodległej Polski (1915-1918)

Nową epokę w historii Polski zapowiadały wydarzenia I wojny światowej, wojny powszechnej, o którą modliły się pokolenia Polaków pod zaborami. W lipcu 1915 r. front działań militarnych zbliżył się do Lublina. Z uwagi na realnie istniejące zagrożenie miasta doszło do ewakuacji władz rosyjskich.

W tym momencie kontrolę w mieście przejął Lubelski Miejski Komitet Obywatelski na czele z adwokatem Bolesławem Sekutowiczem. Dzięki jego osobistemu zaangażowaniu oraz wsparciu współpracującego z nim adwokata Ignacego Stelińskiego szybko utworzono pierwsze lubelskie sądy obywatelskie. Jednocześnie przystąpiono do opracowania nowej organizacji, nawiązującej do warszawskiej ogólnopolskiej koncepcji sądownictwa obywatelskiego.1

W pierwszej instancji kolegialnie (sędzia i dwóch ławników) orzekały sądy pokoju, wydając wyroki "w imieniu prawa". Sądem apelacyjnym i pierwszej instancji dla spraw ważniejszych został ustanowiony we wrześniu Trybunał Lubelski. Wszyscy sędziowie powoływani byli w drodze wyborów przez Zgromadzenie Ogólne Prawników Lubelskich, zatwierdzanych przez Lubelski Miejski Komitet Obywatelski, a następnie Centralny Komitet Obywatelski w Warszawie.2 Byli to dawni adwokaci, notariusze oraz ci nieliczni sędziowie i niżsi urzędnicy sądowi pochodzenia polskiego, którzy pozostali na miejscu po ewakuacji Rosjan.

Działalność Trybunału była jedynie epizodem, gdyż już w końcu listopada 1915 r. została ona zawieszona przez władze austriackie, zaniepokojone tak dużą aktywnością miejscowych działaczy.3 Sprawy będące jeszcze w toku przed Trybunałem przejęły wojskowe władze sądowe funkcjonujące u boku austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa w Lublinie.

Instancją najwyższą był początkowo Wydział Sprawiedliwości Wojskowego Generalnego Gubernatorstwa, zaś latem 1916 r. utworzono Sąd Apelacyjny w Lublinie obsadzony w większości przez Polaków z Galicji. Jego prezesem był cesarsko - królewski radca ministerialny Władysław Müller. Sędziów Sądu Apelacyjnego powoływał generalny gubernator, zaś jego prezesa i zastępców mianowała Naczelna Komenda Armii. Okupacyjne sądy orzekały "w imieniu słuszności ustaw i sumienia".4

Zasadnicze zmiany nastąpiły po proklamowaniu aktem 5 listopada 1916 r. Królestwa Polskiego na terenach okupowanych przez państwa centralne. W związku z planowanym przekazaniem sądownictwa w ręce polskie, przystąpiono wiosną 1917 r. do prac, mających na celu przygotowanie podstaw prawnych funkcjonowania sądów królewsko-polskich.5 Nowa organizacja sądownictwa zakładała strukturę czteroszczeblową (sądy pokoju, sądy okręgowe, dwa sądy apelacyjne i kasacyjnie działający Sąd Najwyższy) z podstawową zasadą dwuinstancyjności i kasacji.

Lubelskie sądy "sprawujące działalność w imieniu Korony Polskiej" zostały otwarte w dniu 1 września 1917 r. Uroczystość rozpoczęła się nabożeństwem w Katedrze Lubelskiej, a następnie uczestnicy i zaproszeni goście przeszli do budynku przy ul. Krakowskie Przedmieście 78. W trakcie uroczystości prezesi sądów okupacyjnych przekazali oficjalnie władzę sądową prezesom sądów królewsko-polskich, a ci z kolei odebrali od nowych sędziów przyrzeczenie według ustalonego tekstu i wręczyli im nominacje.6


Zaproszenie na uroczyste nabożeństwo z okazji otwarcia sądów królewsko-polskich w Lublinie (zbiory prywatne)


W Lublinie utworzono królewsko-polski Sąd Apelacyjny (drugi Sąd Apelacyjny powstał w Warszawie). Był instancją wyższą dla czterech Sądów Okręgowych: w Kielcach, Lublinie, Piotrkowie i Radomiu. Obszar działania Sądów Okręgowych w Kielcach, Lublinie i Radomiu odpowiadał dotychczasowemu podziałowi administracyjnemu na gubernie i objęty był okupacją austro-węgierską. Natomiast piotrkowski okręg sądowy był w swoich granicach tworem nowym oraz obejmował tereny znajdujące się także pod okupacją niemiecką (powiat piotrkowski i radomszczański).

Obszar właściwości królewsko-polskiego Sądu Apelacyjnego w Lublinie we wrześniu 1917 r.
Sąd Okręgowy Powiaty wchodzące w skład okręgu sądowego
Kielecki jędrzejowski, kielecki, miechowski, olkuski, pińczowski, stopnicki, włoszczowski
Lubelski biłgorajski, chełmski, hrubieszowski, janowski, krasnostawski, lubartowski, lubelski, puławski, tomaszowski, zamojski
Piotrkowski część będzińskiego, częstochowski, łaski, piotrkowski, radomszczański, wieluński
Radomski iłżecki, konecki, kozienicki, opatowski, opoczyński, radomski, sandomierski,

Stan ten utrzymał się do dnia 1 czerwca 1918 r., gdy powstał w apelacji lubelskiej piąty królewsko-polski Sąd Okręgowy w Zamościu. Został on wydzielony z okręgu lubelskiego i obejmował swoją właściwością powiaty: zamojski, biłgorajski, hrubieszowski i tomaszowski.7

Prezesów i sędziów wszystkich stopni mianował Marszałek Koronny na wniosek Departamentu Sprawiedliwości Tymczasowej Rady Stanu Królestwa Polskiego. Po jej rozwiązaniu czynił to przewodniczący Komisji Przejściowej Tymczasowej Rady Stanu, a później Rada Regencyjna. Przy obsadzie kadrowej nowych sądów dużą pomoc władzom centralnym okazali członkowie Lubelskiego Towarzystwa Prawniczego.

Pierwszym prezesem Sądu Apelacyjnego w Lublinie został były adwokat i przewodniczący koła prawników warszawskich Józef Higersberger. Doświadczenie sędziowskie zdobył kierując w 1915 r. Sądem Okręgowym w Warszawie, zaś rok później aktywnie uczestniczył w pracach Departamentu Sprawiedliwości przy Tymczasowej Radzie Stanu Królestwa Polskiego. Funkcję prezesa Sądu Apelacyjnego w Lublinie Józef Higersberger pełnił krótko. Jeszcze w 1918 r. objął stanowisko prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie, a następnie urząd ministra sprawiedliwości w rządach Jana Kantego Steczkowskiego i Józefa Świeżyńskiego tworzonych przez Radę Regencyjną. Ukoronowaniem jego kariery było objęcie - w niepodległej już Polsce - w lutym 1919 r. posady prezesa Najwyższej Izby Kontroli, które to stanowisko piastował aż do śmierci w maju 1921 r.8

W dniu otwarcia w Sądzie Apelacyjnym w Lublinie przewidziano tylko 10 etatów sędziowskich, lecz rok później orzekało w nim już 13 sędziów (w tym prezes i dwóch wiceprezesów). Przy Sądzie Apelacyjnym funkcjonował również Urząd Prokuratorski złożony z prokuratora i podprokuratorów.

SKŁAD OSOBOWY KRÓLEWSKO-POLSKIEGO SĄDU APELACYJNEGO W LUBLINIE W DNIU ICH OTWARCIA 1 WRZEŚNIA 1917 ROKU 9
1. Higersberger Józef prezes
2. Steliński Ignacy wiceprezes
3. Hilsberg Aleksander sędzia
4. Hozer Jan sędzia
5. Jaroszewicz Kazimierz sędzia
6. Kostecki Tadeusz sędzia
7. Modrzewski Władysław sędzia
8. Niewiarowski Aleksander sędzia
9. Nowicki Józef sędzia
10. Piaszczyński Władysław sędzia
11. Bruśnicki Feliks prokurator Sądu Apelacyjnego
12. Chełmicki Bohdan podprokurator
13. Neusser Antoni podprokurator

Obsługę administracyjną sądu zapewniało 47 urzędników sądowych, w tym sekretarze Sądu Apelacyjnego Feliks Bóbr i Jan Rozborski oraz sekretarz Urzędu Prokuratorskiego - Tomasz Weroczy.

Od grudnia 1917 r. Sąd Apelacyjny miał siedzibę w budynku przy ul. Narutowicza 12. Zajmował jedynie część pomieszczeń, mieszcząc się obok działającego w gmachu gimnazjum (tj. męskiego gimnazjum im. Stanisława Staszica, a później żeńskiego gimnazjum im. Unii Lubelskiej).10

Sąd Apelacyjny orzekał kolegialnie w składzie 3-osobowym sędziowskim (w sprawach cywilnych) lub dwóch sędziów i trzech ławników (w sprawach karnych).11 Z uwagi na okoliczność, że w dniu 7 listopada 1918 r. ogłoszono w Lublinie powstanie Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej sąd ten jako jeden z pierwszych zaczął orzekać "w imieniu Republiki Polskiej".12


Gmach Gimnazjum Państwowego im. Stanisława Staszica przy ul. Narutowicza 12 - siedziba Sądu Apelacyjnego w Lublinie w latach 1917-1934 (fot. L.Hartwig).


Oznaką sędziego apelacyjnego była zielona wstęga przyozdobiona rozetą tego samego koloru nałożona przez lewe ramię do prawego boku (pod marynarką) z emblematem sądów królewsko-polskich. Emblematem sądów był biały orzeł na wieńcu z pozłacanych liści dębowych umieszczony na tle amarantowym i wsparty na rzymskiej plakiecie (nawiązującej kształtem do oznak legionów rzymskich - A.B.) z napisem "Sądy Królewsko-Polskie".13

II. Okres międzywojenny (1919-1939)

Odzyskanie przez Państwo Polskie niepodległości, nie zmieniło dotychczasowej organizacji sądownictwa. W podstawowych założeniach przetrwała ona aż do unifikacji ustroju sądownictwa powszechnego na początku 1929 r. Jedyną zmianą w działalności Sądu Apelacyjnego tego okresu była likwidacja instytucji ławników w 1921 r.14

Sędziowie używali dotychczasowych odznak z tym, że na plakiecie emblematu umieszczono nowy napis "Sądy Rzeczypospolitej Polskiej". Dopiero w 1931 r. zlikwidowano szarfy i sędziowie zaczęli sądzić w czarnych biretach i togach z kamgarnu (tkanina prążkowana z wełny czesankowej - A.B.) z płasko wyłożonym kołnierzem, bufiastymi rękawami i żabotem. Strój urzędowy był zróżnicowany w szczegółach (liczba aksamitnych pasków na kołnierzu, rodzaj wypustek na rękawach, kolor żabotu), w zależności od instancji sądowej i pełnionej funkcji. W dodatkach tych dominował kolor zielony. Na szczeblu prezesa Sądu Apelacyjnego występowało dodatkowo gronostajowe oblamowanie kołnierza togi. Dwa lata później (w 1933 r.) strój urzędowy wszystkich sędziów został ujednolicony, poprzez wprowadzenie żabotu oraz wypustek na kołnierzu i mankietach w kolorze fioletowym. Wtedy też do stroju sędziowskiego dodano złoty łańcuch z zawieszonym u dołu srebrnym orłem (korona, dziób i szpony złote) - godłem Państwa Polskiego.15

Oznaka sędziego Rzeczypospolitej Polskiej (awers). Przerabiano je ze względów oszczędnościowych poprzez zmianę napisu na plakiecie z dawnych oznak sędziów sądów królewsko-polskich (rewers)- (zbiory prywatne)


Pierwszy skład Sądu Apelacyjnego w Lublinie - powołany w dość burzliwym okresie historii naszego kraju - nie okazał się zbyt stabilny. W przeciągu pięciu lat od września 1917 r. do września 1922 r. miały miejsce liczne zmiany na stanowiskach sędziowskich, prowadzące do tego, że z pierwotnego składu Sądu Apelacyjnego pozostało jedynie dwóch sędziów: Ignacy Steliński i Aleksander Niewiarowski. Czterech sędziów zmarło, dwóch zostało zwolnionych na własną prośbę, zaś dwóch objęło posadę notariusza.

Od początku dekady lat 20. zawód sędziego cieszył się coraz większym prestiżem. Sędziowie traktowali swoje stanowiska jako stały zawód, dlatego też rzadko przechodzili do innych zawodów prawniczych. Jedynie posady notariusza i pisarza hipotecznego budziły - z uwagi na dochody - spore zainteresowanie wśród sędziów, których praca w sądzie dobiegała końca. Zaznaczyć jednak należy, że objęcie tych lukratywnych posad wymagało niejednokrotnie wielu różnorodnych zabiegów.

Sami sędziowie lubelscy stanowili wtedy nieco hermetyczne środowisko. Rzadko uczestniczyli w wystąpieniach publicznych, stali na uboczu inicjatyw społecznych. Do wyjątków należeli tacy sędziowie Sądu Apelacyjnego jak Bolesław Sekutowicz, Ignacy Steliński, czy Remigiusz Moszyński, którzy odznaczali się na niwie naukowej lub w życiu kulturalno-oświatowym miasta i regionu.16

W początkach istnienia Odrodzonego Państwa Polskiego zasięg apelacji lubelskiej obejmował obszar pięciu Sądów Okręgowych w: Kielcach, Lublinie, Piotrkowie, Radomiu i Zamościu. Od września 1919 r. dołączono jeszcze obszar szóstego - nowo utworzonego Sądu Okręgowego w Łucku. Jego działalność została jednak szybko przerwana z uwagi na prowadzone na tych terenach działania militarne.

W dniu 1 lipca 1922 r. zmniejszono apelację lubelską przyłączając obszar działania Sądu Okręgowego w Piotrkowie do apelacji warszawskiej. Jednocześnie po ustabilizowaniu się sytuacji na wschodniej granicy II Rzeczypospolitej rozpoczął już na stałe działalność Sąd Okręgowy w Łucku, zaś od lipca 1923 r. wydzielony z okręgu łuckiego Sąd Okręgowy w Równem.17

W 1922 r. w II Rzeczpospolitej istniało osiem okręgów Sądów Apelacyjnych (w Katowicach, Krakowie, Lwowie, Lublinie, Poznaniu, Warszawie, Wilnie i Toruniu). Apelacja lubelska należała wtedy do większych w skali kraju. W dniu 1 września 1922 r. na jej terenie orzekało aż 138 sędziów pokoju, a liczba ta do czasów reformy sądowej jeszcze wzrosła.18

Prezesem Sądu Apelacyjnego w Lublinie był od maja 1918 r. znany prawnik lubelski Ignacy Steliński. Funkcję tę piastował aż do marca 1926 r., gdy odszedł ze służby z powodów zdrowotnych. Ostatnie lata (zmarł w 1938 r. w Poznaniu, pochowany w Lublinie) spędził na posadzie notariusza w Lublinie.19 Jego następcą na stanowisku prezesa został Wincenty Młynarski, lecz na krótko, bo tylko do czasów reformy sądowej.20

Liczba etatów Sądu Apelacyjnego rosła bardzo powoli. Przed reformą sądową w 1929 r. w jego składzie orzekało jedynie 16 sędziów.

SKŁAD OSOBOWY SĄDU APELACYJNEGO W LUBLINIE W DNIU 1 STYCZNIA 1928 ROKU 21
1. Młynarski Wincenty prezes
2. Sekutowicz Bolesław wiceprezes
3. Szymański Franciszek wiceprezes
4. Beranek Antoni Aleksander sędzia
5. Borkowski Julian sędzia
6. Brezezowski Aleksander sędzia
7. Głowacz Alfons sędzia
8. Halicki Edward sędzia
9. Klinger Ludwik sędzia
10. Kowalski Aleksander sędzia
11. Łukaszewicz Władysław sędzia
12. Majewski Władysław sędzia
13. Prokopowicz Jan sędzia
14. Serebacki Jan sędzia
15. Szałkowicz Eugeniusz sędzia
16. Venordin Jan sędzia
17. Kamiński Józef prokurator Sądu Apelacyjnego
18. Azarewicz Stefan podprokurator
19. Baranowski Stanisław podprokurator

Poważne zmiany strukturalne nastąpiły po 1 stycznia 1929 r., gdy w miejsce sądów pokoju wprowadzono orzekające jednoosobowo sądy grodzkie o znacznie szerszej właściwości rzeczowej. Ilość sądów grodzkich w apelacji lubelskiej wynosiła w 1929 r. 85, lecz ulegała ona szybkim zmianom. Był to efekt łączenia mniejszych okręgów sądów grodzkich lub niewielkich przesunięć granic apelacji dla celów sądowych (powiększenie w 1932 r. okręgu lubelskiego o obszar działania dwóch sądów grodzkich powiatu włodawskiego po likwidacji Sądu Okręgowego w Białej Podlaskiej).22 Ostatnią poważną zmianą w okresie międzywojennym było wyłączenie w 1934 r. z apelacji lubelskiej obszaru działania Sądu Okręgowego w Kielcach i przyłączenie go do apelacji krakowskiej.23

SKŁAD OSOBOWY SĄDU APELACYJNEGO W LUBLINIE W DNIU 1 STYCZNIA 1939 ROKU 24
1. Sekutowicz Bolesław prezes
2. Hubl Adolf wiceprezes
3. Prokopowicz Jan wiceprezes
4. Bęski Ignacy sędzia
5. Czarnecki Jan sędzia
6. Dobrzański Stefan sędzia
7. Dziewulski Stanisław sędzia
8. Frambach Fryderyk sędzia
9. Gajerski Józef sędzia
10. Kowalski Aleksander sędzia
11. Lelek-Sowa Stefan sędzia
12. Masiukiewicz Leon sędzia
13. Moszyński Remigiusz Józef sędzia
14. Muchanow Sergiusz sędzia
15. Petrusewicz Franciszek sędzia
16. Poznański Stanisław sędzia
17. Rossowski Zygmunt sędzia
18. Walewski Tadeusz sędzia
19. Wirkowiecki Seweryn sędzia
20. Zdorowienko Anatoliusz sędzia
21. Bury Kazimierz sędzia śledczy do spraw wyjątkowego znaczenia
22. Obst Piotr sędzia śledczy do spraw wyjątkowego znaczenia
23. Kałapski Zygmunt prokurator Sądu Apelacyjnego
24. Balcerzyk Antoni podprokurator
25. Lis Franciszek podprokurator
26. Rundo Włodzimierz podprokurator
27. Zielonka Stefan podprokurator

Sąd Apelacyjny długo orzekał w budynku przy ul. Narutowicza 12. Dopiero w 1934 r. przeniósł się odremontowanej i zmodernizowanej dla potrzeb sądownictwa nowej siedziby przy ul. Krakowskie Przedmieście 43. Był to gmach wzniesiony w latach 1874-1876 dla potrzeb Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego według projektu warszawskiego architekta Juliana Ankiewicza. Został on zakupiony na potrzeby sądownictwa przez Skarb Państwa od Zjednoczonego Banku Ziemiańskiego S.A. następcy prawnego poprzednich właścicieli.25

Funkcję prezesa Sądu Apelacyjnego w Lublinie pełnił od momentu wprowadzenia reformy sądowej (tj. od stycznia 1929 r.) Bolesław Sekutowicz.


Portret prezesa.


Akt mianowania B.Sekutowicza na prezesa Sądu Apelacyjnego w Lublinie (Sąd Okręgowy w Lublinie)


Legitymacja służbowa prezesa Bolesława Sekutowicza


Był on doskonałym prawnikiem-cywilistą (sędzia Sądu Okręgowego od 1919 r., sędzia Sądu Apelacyjnego od 1925 r.), a zarazem organizatorem (prezes Sądu Okręgowego w latach 1921-1925). W 1937 r. został również sędzią Trybunału Stanu. Będąc postacią znaną integrował lubelskie środowisko prawnicze stojąc na czele Lubelskiego Towarzystwa Prawniczego i Lubelskiego Oddziału Zrzeszenia Sędziów i Prokuratorów RP. Hołdem lokalnego świata prawniczego dla Bolesława Sekutowicza były obchody jubileuszu jego pracy w marcu 1939 r. Zostały one upamiętnione uroczystym wmurowaniem brązowej tablicy w głównej sali Sądu Apelacyjnego w Lublinie (której nota bene nadano imię Szanownego Jubilata).26

III. Czas wojny i okupacji niemieckiej

W czasie wojny obronnej, mimo niebezpieczeństwa nalotów niemieckich, sądy lubelskie funkcjonowały nieprzerwanie. Część urzędników sądowych wraz z rodzinami opuściła miasto, szukając schronienia na terenie województwa wołyńskiego.


Zaświadczenie in blanco wystawione w związku z ewakuacją wojenną sądowników lubelskich (zbiory prywatne).


Sędziowie lubelscy uczestniczyli w inicjatywach społecznych, mających na celu złagodzenie skutków wojny dla ludności cywilnej oraz organizację właściwej współpracy z wojskiem. Prezes Bolesław Sekutowicz stanął w dniu 1 września na czele Miejskiego Obywatelskiego Komitetu Społecznego w Lublinie, zaś sędziowie Stanisław Bryła i Stefan Lelek-Sowa (ten jako komisarz cywilny miasta) brali aktywny udział w powołanym 14 września Komitecie Obrony Lublina. Wszyscy oni mieli wpływ na ocalenie przywiezionych do Lublina z Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie obrazów Jana Matejki Bitwa pod Grunwaldem i Kazanie Skargi.27

Wkroczenie w dniu 18 września wojsk niemieckich do Lublina i ostateczna klęska w kampanii wrześniowej sparaliżowały działalność sądów. W październiku 1939 r. ogłoszono, że obok istniejącego sądownictwa polskiego, będą działały sądy niemieckie. Jednocześnie hitlerowcy rozpoczęli akcję likwidacji przedstawicieli inteligencji polskiej. Ofiarą prześladowań padł prezes Sądu Apelacyjnego Bolesław Sekutowicz, bestialsko zamordowany razem z prezesem Sądu Okręgowego Stanisławem Bryłą w nocy 23 grudnia 1939 r., czy zaangażowany w działalność konspiracyjną sędzia Stefan Lelek-Sowa rozstrzelany latem 1940 r. na Rurach Jezuickich.28


Sędzia Stefan Lelek-Sowa, w okresie okupacji zastępca dowódcy okręgu lubelskiego ZWZ, rozstrzelany wraz z córką przez hitlerowców w 1940 r. (Oddział Martyrologii Pod Zegarem Muzeum Lubelskiego)


W pierwszym kwartale 1940 roku wznowiono działalność sądów polskich z niewielką obsadą kadrową. Na początku kwietnia zaczął funkcjonować Sąd Apelacyjny. Ruch spraw był niewielki, wobec znacznego ograniczenia właściwości rzeczowej. Jednakże w tym małym zakresie utrzymano odpowiedni poziom orzecznictwa, co po części można zawdzięczać brakiem poważniejszej ingerencji okupanta, który dysponował instrumentem prawnym umożliwiającym kontrolę prawomocnych orzeczeń sądów polskich. Sędziowie zachowali swój dotychczasowy strój urzędowy, lecz usunięto łańcuchy na których znajdowało się godło Państwa Polskiego.29

Obok dotychczasowych sądów polskich działały w Lublinie sądy niemieckie (powszechne, sąd specjalny oraz doraźne sądy policyjne). Siedzibą ich był budynek Sądu Apelacyjnego przy Krakowskim Przedmieściu 43, zajęty przez policję niemiecką, która na wstępie dokonała grabieży wyposażenia i zniszczyła cenną bibliotekę prawniczą.30


Siedziba Sądu Apelacyjnego w Lublinie zajęta na potrzeby sądownictwa niemieckiego (widokówka z okresu okupacji).


Na czele Sądu Apelacyjnego w Lublinie stał dotychczasowy wiceprezes Adolf Hubl. Stanowisko to niewątpliwie zawdzięczał niemieckiemu pochodzeniu i wpisaniu się na volkslistę. Wskutek zmiany granic i reorganizacji sądownictwa lubelski Sąd Apelacyjny obejmował jedynie obszar Sądów Okręgowych w Lublinie i Zamościu oraz wydziału zamiejscowego siedleckiego Sądu Okręgowego w Białej Podlaskiej i powiatu radzyńskiego.31

IV. Polska Ludowa (1944 - 1989)

Po wkroczeniu oddziałów radzieckich do miasta i ustanowieniu w lipcu 1944 r. siedziby polskich władz tymczasowych w Lublinie rozpoczęto prace mające na celu uruchomienie sądownictwa polskiego. Nowa władza zdecydowała oprzeć aparat wymiaru sprawiedliwości na przedwojennych sędziach. Oczywiście wykluczono tych którzy skompromitowali się w czasie okupacji lub budzili poważne zastrzeżenia polityczne nowych władz z uwagi na swoje przedwojenne orzecznictwo.32

Mimo kłopotów z pierwszą obsadą kadrową (straty personalne sądowników lubelskich sięgały połowy stanu przedwojennego), sądy rozpoczęły działalność już na przełomie sierpnia i września 1944 r.33 Powracający do obowiązków służbowych dawni sędziowie lubelscy starali się mimo wszystko zachować dystans wobec następujących zmian politycznych i społecznych.

Spośród 22 sędziów Sądu Apelacyjnego wojnę przeżyło jedynie 14. Częściowo w oparciu o nich został uruchomiony Sąd Apelacyjny w Lublinie, na którego czele stanął Jan Prokopowicz - jedyny żyjący z dawnego kierownictwa. Na nim to skupił się główny ciężar organizacji struktur sądownictwa lubelskiego i prób obrony jego niezależności.

Sytuacja kadrowa znacznie się poprawiła wraz z napływem wielu sądowników (w tym także z Łucka i Równego) do wyzwolonego Lublina. Chcąc ich wszystkich zatrzymać dla przyszłych potrzeb szeroko pojętego wymiaru sprawiedliwości zezwalano im - dzięki petycjom p.o. prezesa Jana Prokopowicza - na pracę w adwokaturze.34

Okres powojenny to czasy konfliktów, tragedii i cierpień ludzkich oraz bezkompromisowej walki ideologicznej. W oczach władzy ludowej nie było tutaj miejsca na bezstronność sądu, który powinien popierać swoim orzecznictwem nowy porządek społeczny. Realizując ten cel, starano się przekreślić niezależność sądownictwa (np. znosząc przedwojenny zakaz przynależności sędziów do partii politycznych) oraz podważyć pojęcie niezawisłości sędziowskiej oddając w ręce Ministra Sprawiedliwości szereg instrumentów prawnych umożliwiających prowadzenie niczym nie skrępowanej polityki kadrowej. Wraz z upływem czasu i umacniania się nowego ustroju przeprowadzano weryfikację kadr sędziowskich.35

Początkowo organizacja sądownictwa nawiązywała do okresu międzywojennego, a więc opierała się na specjalnym podziale odbiegającym od administracyjnego podziału państwa.

Apelacja lubelska (której zasięg powiększał się wraz z postępami frontu) ostatecznie objęła obszary Sądów Okręgowych w Lublinie, Zamościu, Radomiu i Kielcach. Dwa ostatnie okręgi sądowe zostały wyodrębnione z apelacji lubelskiej w 1949 r., gdy utworzono apelację kielecką.36

Sędziowie orzekali nadal w togach i biretach według zasad określonych w przepisach okresu międzywojennego. Kasacje od orzeczeń ostatecznych Sądu Apelacyjnego w Lublinie rozpoznawał Sąd Najwyższy w Warszawie, ale także w Lublinie, w ramach tzw. ośrodków sesji wyjazdowych Sądu Najwyższego. Ośrodek taki działał w Lublinie (mimo poważnych zastrzeżeń prawnych ze strony sędziów Sądu Najwyższego) w okresie od stycznia 1948 r. do czerwca 1949 r., rozpoznając zarówno sprawy cywilne, jak i karne.37

Pełniący obowiązki prezesa Sądu Apelacyjnego Jan Prokopowicz kierował sądem krótko, w jego okresie organizacyjnym. Później stanowisko prezesa piastował Henryk Kurnatowski (1946-1948), zaś od lipca 1948 r. dotychczasowy prezes Sądu Okręgowego w Lublinie Marian Mazur. Za czasów tego prezesa (ostatniego przed kolejną reformą sądową) siedziba Sądu Apelacyjnego przy ul. Krakowskie Przedmieście 43, została gruntownie odremontowana. Funkcja prezesa była początkiem jego prawniczej kariery zawodowej, w czasie której pełnił szereg eksponowanych stanowisk. W 1950 r. przeniósł się on do stolicy i urzędował kolejno w Ministerstwie Sprawiedliwości (1950-1951), w Izbie Karnej Sądu Najwyższego (jako prezes w latach 1951-1952), Głównej Komisji Arbitrażowej (jako wiceprezes w latach 1952-1956) i w Prokuratorze Generalnej (jako zastępca Prokuratora Generalnego w latach 1956-1961). Ukoronowaniem jego kariery była posada prezesa Sądu Najwyższego, którą pełnił aż do śmierci w 1974 r. (zmarł w Warszawie, pochowany na Powązkach).38

Reforma sądowa przeprowadzona w 1950 r., dostosowała strukturę sądów do podziału administracyjnego i wprowadziła zmiany dotyczące działania sądów. Zniesiono sądy apelacyjne, okręgowe i grodzkie, wprowadzając w ich miejsce sądy wojewódzkie i powiatowe. Z dniem 1 stycznia 1951 r. w miejsce dotychczasowego Sądu Apelacyjnego w Lublinie utworzono duży Sąd Wojewódzki dla całego województwa lubelskiego. W nowych sądach wprowadzono dwuinstancyjny system rewizyjny (zniesiono apelację i kasację) oraz zapewniono szeroki udział ławników.39

Sąd Apelacyjny w Lublinie przestał istnieć na okres 40 lat. W tym czasie została przeprowadzona kolejna reforma sądowa, będąca skutkiem zmian w podziale administracyjnym kraju. W 1975 r. powołano do życia nowe sądy wojewódzkie oraz w miejsce powiatowych - istniejące do dziś sądy rejonowe.

IV. Rzeczpospolita Polska (od 1989 r.)

Po okresie przełomu 1989 r. w Polsce przeprowadzono szereg zmian prawnych dotyczących procedury postępowania i rodzajów środków zaskarżenia. Skutkowało to poważnymi zmianami w organizacji sądownictwa.

Od dnia 1 października 1990 r. rozpoczął ponownie działalność Sąd Apelacyjny w Lublinie. Nowy okręg apelacyjny obejmował terytorium pięciu województw: bialskopodlaskiego, chełmskiego, lubelskiego, siedleckiego i zamojskiego. Na tym obszarze działały trzy Sądy Wojewódzkie w: Lublinie, Zamościu i Siedlcach. Ten zasięg jurysdykcji Sądu Apelacyjnego w Lublinie nie uległ zmianie w czasach reformy administracyjnej pod koniec lat 90., obejmując nadal obszar działania Sądów (już) Okręgowych w: Lublinie, Zamościu i Siedlcach. Dopiero w 2001 r. powiększono apelację lubelską przyłączając do niej obszar działania Sądu Okręgowego w Radomiu (z apelacji warszawskiej).40

Siedziba Sądu Apelacyjnego od samego początku znajdowała się w budynku przy ul. Obrońców Pokoju 1. U boku Sądu Apelacyjnego umieszczono również na kilka lat (do listopada 2004 r.) Wydział II Cywilny Odwoławczy Sądu Okręgowego w Lublinie. Wewnętrznie Sąd Apelacyjny dzielił się na:

  • Wydział I Cywilny
  • Wydział II Karny
  • Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
  • Wydział IV Wizytacji i Doskonalenia Kadr
Pierwszym prezesem Sądu Apelacyjnego został Roman Ciechański (1990-1994), zaś pierwszy skład przewidywał 15 etatów.


Roman Ciechański
Prezes Sądu Apelacyjnego w latach 1990-1994,


SKŁAD OSOBOWY SĄDU APELACYJNEGO W LUBLINIE W DNIU 1 PAŹDZIERNIKA 1990 ROKU
1. Ciechański Roman prezes
2. Sagan Marek wiceprezes
3. Gutthy Aleksander sędzia
4. Kielasiński Marek sędzia
5. Korolko Ewa sędzia
6. Kowalski Stanisław sędzia
7. Kozielewicz Wiesław sędzia
8. Kulig Kazimiera sędzia
9. Lipiński Adam sędzia
10. Nowicki Andrzej sędzia
11. Surdy Alicja sędzia
12. Szymanek Tomasz sędzia
13. Ślaski Andrzej sędzia
14. Zawadzki Krzysztof sędzia
15. Żmigrodzki Ryszard sędzia

Zgodnie z tradycją z okresu międzywojennego i dotychczasową praktyką utrzymano czarny biret i togę z wypustkami na kołnierzu i mankietach oraz żabotem w kolorze fioletowym. Łańcuch sędziowski składa się ze ogniw w kolorze złotym, w tym dwóch umieszczonych przeciwlegle ogniw ozdobnych. Wewnątrz dolnego ogniwa ozdobnego umieszczone są litery RP i do tego ogniwa przymocowany jest wizerunek orła - godło państwowe Rzeczypospolitej Polskiej.41

Autor opracowania - Arkadiusz Bereza

Od daty powstania Sąd Apelacyjny w Lublinie orzekał w dotychczasowej siedzibie.

Nie uległa również zmianie jego struktura wewnętrzna, niemniej jednak rosnące zadania i większy ruch spraw spowodowały zwiększenie obsady etatowej do 35 sędziów w 2008 r. Funkcje prezesa w tym okresie pełnił przez dwie kolejne kadencje Ryszard Żmigrodzki (1994-2002), Kazimierz Postulski (2002-2008), Marek Wolski (2008-2014) zaś od 7 grudnia 20014 r. stanowisko to piastuje Krzysztof Szewczak.


Ryszard Żmigrodzki
Prezes Sądu Apelacyjnego w latach 1994-2002

Kazimierz Postulski
Prezes Sądu Apelacyjnego w latach 2002-2008

Marek Wolski
Prezes Sądu Apelacyjnego od 2008-2014

W 2007r. zakończono prace remontowe wewnątrz i zewnątrz budynku dzięki czemu zmienił się całkowicie jego wygląd. (zobacz galerię)


Aktualny skład osobowy sędziów Sądu Apelacyjnego w Lublinie.
SSA Krzysztof Szewczak - prezes Sądu Apelacyjnego
SSA Cezary Wójcik - wiceprezes Sądu Apelacyjnego
I Wydział Cywilny
SSA Bogdan Radomski - przewodniczący wydziału
SSA Zbigniew Grzywaczewski
SSA Walentyna Łukomska-Drzymała - zastępca przewodniczącego wydziału, zastępca rzecznika dyscyplinarnego
SSA Danuta Mietlicka - sędzia wizytator ds cywilnych
SSA Jerzy Nawrocki
SSA Bożena Oworuszko - sędzia wizytator ds. cywilnych
SSA Elżbieta Patrykiejew - sędzia wizytator ds cywilnych
SSA Ewa Popek
SSA Alicja Surdy
SSA Jolanta Terlecka
II Wydział Karny
SSA Barbara Du Château - rzecznik prasowy
SSA Elżbieta Jóźwiakowska
SSA Andrzej Kaczmarek
SSA Lech Lewicki - przewodniczący Wydziału
SSA Jacek Krzysztof Michalski - zastępca przewodniczącego wydziału
SSA Mariusz Młoczkowski
SSA Leszek Pietraszko
SSA Beata Siewielec - sędzia wizytator ds. karnych
SSA Bohdan Tracz
SSA Wojciech Zaręba
III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
SSA Elżbieta Gawda - przewodnicząca wydziału
SSA Elżbieta Czaja
SSA Barbara Hejwowska
SSA Barbara Mazurkiewicz - Nowikowska - zastępca przewodniczącej wydziału
SSA Małgorzata Pasek,
SSA Małgorzata Rokicka-Radoniewicz - kierownik szkolenia
SSA Krystyna Smaga - sędzia wizytator ds z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych


W okresie od 1991 do grudnia 2016r. w Sądzie Apelacyjnym orzekali ponadto następujący sędziowie:
SSA Elżbieta Brzozowska
SSA Anna Czarkowska-Wolniak
SSA Teresa Czekaj
SSA Małgorzata Gierszon
SSA Ewa Lauber-Drzazga
SSA Janusz Majewski
SSA Zbigniew Makarewicz
SSA Jarosław Matras
SSA Sabina Matwiejczuk
SSA Grażyna Palczewska
SSA Kazimierz Postulski
SSA Irena Raczkowska
SSA Hanna Szostak-Krzywicka
SSA Bogdan Świerk
SSA Andrzej Wąsek
SSA Stanisław Wiśniewski
SSA Marek Wolski
SSA Halina Wołek
SSA Marian Żołyniak


Trzech sędziów Sądu Apelacyjnego pełni obecnie zaszczytne stanowiska sędziów Sądu Najwyższego. Są to: Małgorzata Gierszon, Wiesław Kozielewicz, Jarosław Matras.

W 15 rocznicę rozpoczęcia działalności przez Sąd Apelacyjny, został wydany zbiór wybranych orzeczeń Sądu Apelacyjnego z lat 1990 - 2005.


Okładka książki wydanej z okazji 15 rocznicy rozpoczęcia działalności przez Sąd Apelacyjny.


Z okazji 20-lecia restytucji Sądu Apelacyjnego w Lublinie, w dniu 1 października 2010 r. odbyło się uroczyste spotkanie, w którym udział wzięli sędziowie i pracownicy Sądu, a także licznie przybyli goście reprezentujący Ministerstwo sprawiedliwości, Krajową Radę Sądownictwa, władze państwowe oraz samorządowe województwa lubelskiego, prokuraturę, policję, adwokaturę i środowiska naukowe. W trakcie spotkania, któremu przewodniczył Prezes Sądu Apelacyjnego Marek Wolski , dr Arkadiusz Bereza przybliżył historię Sądu Apelacyjnego w Lublinie, Sędzia Sądu Najwyższego Wiesław Kozielewicz wygłosił referat „Wpływ orzecznictwa Sądu Apelacyjnego z lat 1990 – 2010 na stan i rozwój wykładni przepisów prawa represyjnego w Polsce”, zaś Sędzia Andrzej Ślaski podzielił się refleksjami i wspomnieniami z 20-lecia funkcjonowania Sądu.

Dla uczczenia tej rocznicy wydana została również Księga Jubileuszowa - „ Historia Sądu Apelacyjnego w Lublinie (1917 – 1950) *(1990 – 2010) autorstwa dr Arkadiusza Berezy.